وحدت تام بود . چون اين وحدت را ، كه أصل الأصول كل الفاعليات والقابليات است ، مضاف به باطن وجود لحاظ كرديم ، چون منتشئ از ذات است ناچار متعلق آن بطون ذات خواهد بود . واز اين اضافه ، يعنى از اضافهء وحدت متعين از ذات ، اسم « أحد » جلوه گر گرديد . واز آن جا كه تعين كنت كنزا به تعين فأحببت اضافه شد ، يعنى از جهت تعلق آن به ظهور ذات ، آن هويت غيبيه به صفت وحدتي ديگر ، كه حامل كليهء فاعليات وقابليات است ، متصف گرديد . اما اعتبار كثرت أسمائي وأعيان لازم أسماء در آن به اعتبار عقل است ، وأصل ذات به صرافت خود باقي است . از تجلى در مظاهر خارجيه وخلقية است كه كثرت ظاهر مىشود واز تضاعف كثرات بسايط حاصل مىگردد وبالأخره از طريق حركت انعطافى لازم وجود جهت ظهور سرّ « آخريت » قوس صعود حاصل آيد . وعجب آن كه حقيقت وجود هميشه ودايما در كمال عزّ خود مستغرق است ، وعين ممكن هميشه عدمي است . وبين « عدم » و « عدمي » فرق است . ونيز فرق واضح است بين عدميت أعيان ممكنه واثر فيض وجودي كه به « وجود خاص » و « اثر » از آن تعبير شده است . عدميت در ماهيت ممكن از آن لحاظ است كه ماهيت ظل وجود است وجهتي جز حكايت ندارد . واگر بر وجود امكاني « عدمي » اطلاق شود ، از آن جهت است كه ظل أسماء إلهية است وخود عين ربط وحكايت است . نقل وتحقيق أبو رزين عقيلى از حضرت ختمى مرتبت ، عليه وآله السلام ، سؤال نمود : أين كان ربّنا قبل أن يخلق الخلق ؟ قال عليه السلام : كان في عماء ما فوقه هواء وما تحته هواء . « 11 » برخى « عماء » مذكور در حديث را مرتبهء احديت ، وبرخى مقام واحديت دانسته‌اند . در حديث ديگر مذكور است : كان قبل أن يخلق الخلق في ياقوتة بيضاء . مراد از ما فوقه هواء آن است كه حقيقت وجود ، يعنى حقيقة الحقائق ، به حسب اشتمال بر جميع أسماء كليه وجزئيه ومظاهر اسمائيه به وجود استجنانى ذاتي ،

--> « 11 » - اين حديث را ترمذى وابن ماجة وأحمد بن حنبل نقل كرده‌اند . رجوع شود به نقد النصوص ، چاپ پروفسور ويليام چيتيك ، قسمت « تعليقات » ، ص 341 . از أبو رزين به « أعرابي » در مواردى تعبير شده است : قال النبي ( ص ) في جواب سؤال الأعرابي .